Ten rektor jo był jano jaden mjasec w amśe

Pó dwěma dnjoma w městoma Sarajevo a Mostar smy spušćili Bosnisku a Hercegowinu. Něźi 180 km dłujka droga jo nas wjadła do sławnego města Dubrovnik w Kroatiskej. Smy jěli pśez dolinu rěki Neretva, źož sajźaju a žnjeju wjele zeleniny a sadu, mjazy drugim mandarinow. Tšochu tam wuglěda hejnak w Błotach. Mjazy pólami a zagonami su tšugi a groble, pó kótarychž su bury ze swójimi cołnikami ducy.Pón smy wiźeli skóńcnje to, na což su wšykne južo narske cakali – ga znatu Módru Adriju. Ale hyšći raz smy dejali do Bosniskeje – město Reum pśi mórju, wósrjejź Kroatiskeje, ga jo bosniski teritorium, něźi 10 kilomejtari šyroki. A to jo se dla togo tak rědowało, aby Bosniska a Hercegowina měłej pśistup (Zutritt) k mórju. To njejo jano wažne a wužytne za rybarstwo a za wobchod z łoźami (Schiffsverkehr), ale teke za turizm... Za dwě nocy jo był hotel „Astarea“ blisko Dubrovnika naš nowy domicil. Tak jo było dosć casa, se rozglědowaś w měsće. Ten cas teke trjebaš, jolic coš se woglědaś wšykne te historiske twarjenja a městna. A to njejo jano tych 17 cerkwjow (mjazy nimi ta nejwětša w cełej Kroatiskej), ale młoge druge domy, w kótarychž jo se w dłujkej historiji Dubrovnika wjele wažnego a interesantnego stało. Cełe město jo napšawdu wjelgin kšasny architektoniski ansambel. Kužde twarjenje ma swóju rědnosć, a jadnotliwe domy pśi głownej droze a pśi wuskich gasach su se twarili za wětšy źěl pó kšutem systemje. Dołojce su lody a magaciny, w 2. a 3. etažy su familije bydlili a pód kšywom su měli tu kuchnju.Nejlěpjej móžoš se město woglědaś, gaž drogujoš pó měsćańskej muri, z kótarejuž su něga město ako twardnicu (Festung) šćitali pśed winikami. Ta jo pśisamem 2 kilomejtarja dłujka, 23 mejtari wusoka a až do 5 mejtari tłusta. Wětšy źěl togo wjelikego nawala turistow z cełego swěta wužywa tu góźbu za drogowanje na měsćańskej muri, lěcrownož musyš za to płaśiś 20 euro. Něźi dwě do tśi góźiny trjebaš, aby se wšykno woglědał a teke wótmólował. Na jadnom boce se rozpśestrěwa mórjo, na drugem móžoš póglědnuś do města, do tych twarjenjow a teke dwórow a gymnyškow wósrjejź domow. Na młogich twarjenjach jo wiźeś, až buchu we wójnje w 90tych lětach wót južnosłowjańsko-serbiskeje armeje bejnje wobškóźone. Tam njejsu te śańke cygle na kšywach wěcej brune, ale nowe, cerwjene.Mimo tych historiskich twarjenjow a tšojenjow jo pak něco druge za woglědari a turistow wjelgin interesantne. W lětach 1358 do 1808 ga jo był Dubrovnik samostatna republika, tak ako na pśikład tež Venedig. Njejo był jano za cełe wikowanje – mjazy drugim z Italskeju a cełym Balkanom – wjelgin wažny centrum, ale jo swójo cełe žywjenje za wšych wobydlari teke wjelgin derje rědował. To jo wósebnje płaśiło za to kněžarstwo w měsće, źož su tegdy gromaźe bydlili zastupniki zemjaństwa (Adel) a běrgarstwa (Bürgertum) a chudše luźe. Ze wšych familijow ze zemjaństwa (w 16. stolěśu jo jich to było na pśikład wokoło 1500), su wólili „Wjeliku radu“. Z njeje zasej su pón wuzwólili „Mału radu“, senat a rektora ako togo nejwušego „prezidenta“. Ten senat z něźi 50 do 60 cłonkami jo było to kněžarstwo, ten nejwažnjejšy politiski organ. Cłonki „Małeje rady“ su musali to pśesajźiś, což běštej „Wjelika rada“ (z něźi wólonymi 200 cłonkami) a senat wobzamknułej. Cłonki senata su měli jano jadno lěto swój amt wugbaś, ten rektor pak jano jaden mjasec! Su kśěli z tym tomu zadoraś, až budu zagronite politikarje koruptne a se kupiś daju! A ten rektor njejo doma bydlił, ale w domje kněžarstwa. Tak su mógali wobydlarje w kuždem casu jomu woglědaś, aby se wuskjaržyli. Njejo to ga pšawa demokratija?Južo 1272 – pśed casom republiki – su w Dubrovniku wobzamknuli wobšyrny měsćański statut z normami a pśedpismami za dobre zgromadne žywjenje. Z lěta 1278 su měli kazń za zdźaržanje a wobchowanje wšych měsćańskich dokumentow, a tak jo archiw města źinsa wjelgin stary a bogaty. Teke na dobre źěło sudnistwa su mócnje glědali. Kaznje su musali kradu doźaržaś, a sudniki su dejali wjelgin spěšnje źěłaś. Młoge amtarje su byli zasajźone, aby kšuśe kontrolěrowali, co se z pjenjezymi w měsće cyni.Za republiku Dubrovnik stej byłej demokratija a fryjota wjelgin wažnej a swětej. To wšykno jo teke k tomu wjadło, až jo było město centrum za kulturu a wědomnosć. A wušej togo – tak su nam w Dubrovniku gjarźe wulicowali – jo było město w srjejźowěku nejcysćejše a nejstrowše město w cełej Europje! W lěśe 1808 bu republika Dubrovnik pak pówalona. Napoleon ze swójimi wójnami jo był ten „grěšnik“. To mě Dubrovnik pśiźo wót „Dubrava“ – tak se groni něgajšnej góli blisko města– 1317: prědna aptejka, ta nejstarša na swěśe, jo źinsa hyšći k wiźenjeju– 1350: prědna chórownja– 1377: kwarantejnu za chórych su zawjadli, k tomu prědny lacaret na swěśe– 1434: dom za syroty– 1436: prědny wodowod a dwě wjelikej studni – wšo źinsa hyšći funkcioněrujo– 1624: su uniwersitu załožyli– 1667: wjelike zemjedržanje (Erdbeben), 4000 njabogich luźi, wjeliki źěl města znicony a spalony– 1979: pód šćit UNESCO– Źinsa: 45.000 wobydlarjow na něźi 14.000 hektarach, centrum „županije Dubrovnk“Wažne licby z Dubrovnika