Nuuk – głowne město Grönlandskeje

Dwa dnja smy byli něnto jano na mórju a łoźi: wót Atlantiki pśez Prins-Christian-Sund a wóttam pó dalšnem źělu mórja z mjenim „Labradorsee“ jo naš kapitan łoź wěsće dowóźił do wětšego zalewa. Labradorske mórjo jo 500 mejtarjow dłymoke.Prins-Christian-Sund w pódpołdnju Grönlandskeje jo kšasna łoźna pasaža. Licy sobu k nejrědnjejšym cełego swěta. Trjebaš ale gluku, gaž coš nutś, pśeto jo śańki zalew a móžo byś, až lodowa góra zajězd blokěrujo. A taki turistiski łoź njejo žeden kajak... Ale wót srjejź junija, ceły julij a prědnu połojcu awgusta jo za to nejlěpšy cas. Gaž maš tu gluku a zajězd njejo zastajany, pón sy ale napšawdu glucnik, pśeto pśiroda na wobyma bokoma śańkego zalěwa jo bombastiska: wusoke, nagłe skały, jano how a tam małe flacki z wegetaciju, wódowe pady, lodojce a mórja we wšyknych barwach na skali zeleneje a módreje barwy. Maš zaśišć, až by mógał skały samo dotyknuś, tak blisko se jadnomu zdaju. Śišyna a pśiroda stej gnujuce dožywjenje a pytnjoš wěrnu pokornosć pśed stwórjenju. Na kóńcu Prins-Christian-Sund jo cakał ako wjerašk dalšny wětšy lodojc (Gletscher). Pón jo se łoź raz wó swóju wós wobwjertała a smy kšasnu móŕsku wuscynu zasej spušćili na našej droze dalej do głownego města Grönlandskeje.Nuuk lažy na kšomje dalšnego móŕskego zalewa jadnogo fjorda. Wjelike pasažěrske łoźi ako naša njamógu tam nutś. Tak trjebamy wódowe taksije, tak pomjenjone „Tender“. Su to zrownju wumóžeńske cołny, jolic se něco stanjo. Wšako plěwaju kuski loda w mórju a ducy smy wiźeli prědne lodowe góry, mjeńše a wětše.Naju prědny zaśišć, ako smej stupiłej z mjeńšego motorskego cołna na cołnowy mósćik, jo był muzikaliski. Familija Inuit jo za gósći muzicěrowała: muski jo grał na gitarje a spiwał, žeńska a synašk stej rejowałej. Nuuk ako głowne město jo z 19.000 wobydlarjami zrownju nejwětše město Grönlandskeje. Město lažy na pódwjacornem boku hyšći dalej południsko na tej kupje. Pó płoninje jo Grönlandska nejwětša kupa swěta z płoninu wót tšošku wěcej ako dwa milionoma kwadratnych kilomejtarjow, ma ale jano 56.000 wobydlarjow. Grönlandska jo šesć razow tak wjelika ako ceła Nimska a ma status awtonomnego teritoriuma Dańskeje. To ale akle wót lěta 1979, až do lěta 1953 jo była dańska kolonija. Wětšyna wobydlarjow bydli w pśimóŕskich regionach w pódpołdnju a w krotkem wjacorju kraja. Toś te strony su mimo loda, nazymu a w zymje lažy sněg. Wobydlone regiony su how a tam 20 kilomejtarjow šyroke, młogi raz až do 50 kilomejtarjow, nježli až dojśpijoš wobstawny lod. Howac jo kraj schowany pód tłusteju warstwu loda, wjeliki źěl lažy pód móŕskeju głaźinu. Som cytała, až jo lodowa warstwa 3,2 kilomejtarje tłusta. Pó Antarktis ma Grönlandska drugu nejwětšu lodowu płoninu. Tu wjelicnu płoninu njejsmy my mógali wiźeś, dokulaž njegóźi se taka dowolowa łoź za jězby až do polarnego krejza. Tam jo južo pśewjele lodowych górow we wóźe. A nichten njetrjeba drugu łoź a drugu njegluku ako z pó swěśe znateju „Titanic“. A teke, gaž taka lodowa góra na prědne póglědnjenje njewuglěda tak wjeliki, musyš wěźeś, až wucynijo ten widobny źěl jano sedyminu (ein Siebtel), nejwětšy źěl jo pód mórjom.Ale cu hyšći dalej wó głownem měsće Nuuk informěrowaś. Pó głownem měsće Nuuk su dalšne wětše města Sisimiut, Ilulissat a Qaqortoq. Tam bydli 5.500, 4.600 a 3.000 luźi. To njejsu take dimensije ako pśi nas w Nimskej a w drugich městach swěta. Ale tam žywe byś zawěsće teke lažko njejo. My smy w juliju tam byli – tśi mjasece maš bejnje dłujke dny a bejnje krotke nocy. W zymje pak wóstanjo pśecej śma. W nalěśu a nazymu se lěbda raz słyńco pokažo, a gaž, pón pśiběrajuce a wóteběrajuce za minuty w połudnjejšem casu. Pón maš w kraju tak wjele swětła ako pśi switanju a změrkanju. Grönlandska ma móŕski-subpolarny klima a wegetaciju Tundry, to groni, lěbda bomy, jano kricki a tšawu. W lěśojskem casu pak wšykna wegetacija eksploděrujo – pón wšuźi kwiśo a ceły wobydlony kraj jo pisany. W pódpołdnjowem źělu rostu wósebne družyny brjazow (Moor-Birke), wólše a wjerby. Luźe maju wšuźi kwětki a su gjarde, gaž mógu samokubłane słynice z rostliny žněś. Wšuźi rostu lišawy a mech, paproś a mjeńše nalchenki, źiwe rože, lupina, žoruš a mlac.Což zwěrjeta nastupa, smy se wumyslili, až snaź z dalokosći lodnego mjadwjeźa wiźimy abo soby, polarne liški abo nanejmjenjej běłego wuchaca. Ale take zwěrjeta su žywe we wěcej połnocnych regionach a tam, źož jo lod. Z łoźu a cołnami ducy smy wiźeli roby teke jano wótdaloka. Wó wjelrybach som juž pisała. Wjelgin rědne a w swójom zaźaržanju luštne su byli ptaški, kenž su pódobne we wjelikosći tym rybnicam. Maju ale luštne woblico z wjelikim cerwjenym šnapacom a cerwjenymi nogami. Jim se groni „Papageientaucher“. Wšuźi tam, źož smy ducy byli za wobglědowanje wjelrybow, su teke toś te źiwne ptaški pó kopicach na mórju plěwali. Gaž su pśišli motorske cołny bližej, su napšawdu pó wóze wuběgnuli, nježli až su mógali se zwignuś do pówětša.Ako kužde głowne město na swěśe jo Nuuk góspodaŕski a kulturny centrum kraja. Tśeśina cełego wobydlaŕstwa kraja bydli how (19.000). A z wětšymi bydleńskimi blokami se teke wót drugich městow rozeznawa. Nuuk jo jadnučke město w Grönlandskej, kótarež jo rozdźělone do měsćańskich źělow. A tak maš tam moderne źěle z blokami a tradicionelne źěle z jadnofamilijowymi domami. Inuit lubuju barwy a jich drjewjane domcyki jano za jadnu familiju błyšće we wšyknych barwach. To jo zawěsće teke wažne, aby je wiźeli a namakali w sněze. Ale ako hynźi na swěśe wuběga młodša generacija ze jsow a pyta sebje źěło a bydlenje w městach.(źo dalej)