Rěka buźo se zasej wiś pśez stare wokłony
Smy se wurozglědowali za tym, kak se źo naturje pśi nowych gatach
Nowe gaty pśi rěce blisko Dešna stoje južo dlejšy cas we swětle zjawnosći. Woglědaŕ móžo how wobglědowaś tury (Auerochsen), tarpany a – ma-lic gluku – teke wódowe buwoły. To pak jo eksotika, kótaraž z našeju łužyskeju naturu a z pópšawnym głownym celom togo wjelikego wónoźenja pśi rěce njama wjele cyniś. Lažko móžo se zabyś, až toś ten „Sprjewiny ług“ dej tu naturu narownaś, kótaruž Vattenfallowe bagery we Łakomej rowno wótbagruju. Něnto, w nalěśu, jo pšawy cas za to, aby se pśi rěce wurozglědowali a se pšašali, kak se how źo tym amfibijam, kótarež su dejali how nowy žywjeński rum namakaś.
Gaž se pśibližaš na wjacor Dešańskemu móstoju, słyšyš južo zdaloka ten žabjecy koncert. Za tym, ako jo nalětne słyńcko wódnjo dołki, kališća a groble wogrěło, jo se how malsnje pśinamakał teke ten žabjecy lud. A namdušu: nic jano to głosne rjagotanje zelenych žabkow jo słyšaś, ale teke to póśiche a pótužne kunkanje kunkawow – wónych zwěrjetkow, dla kótarychž se wšo to how cyni, což w medijach gjarźe wopisuju ako „renaturěrowanje Sprjewje“.
Na wjelikich, pisanych informaciskich toflach pokazujo se woglědarjeju rědny, idyliski wobraz: rěka wijo se lubosnje pśez pólatu krajinu, pó wobyma bokoma lěski a błotka, kricki a łužki. To pak dej byś ten daloki cel: we wěrnosći běžy ta rěka nawłos tak ako doněnta, a tam, źož hyšći pśed dwěma lětoma jo bur casy z trjekarjom jěł pó wuskej pólnej droze na łuku, wjedu něnto šyrocke, twarde drogi. To prědne, což zajmowanemu woglědarjeju štapijo do wócowu, jo stakim nowa infrastruktura, ako ideji renaturěrowanja pópšawem pśeśiwi.
Kunkace a zelene žabki wobźaržuju se pó kopicach, ale jano w jadnom dołku. Za to jo jich how tak wjele, až jich kunkanje a rjaganje jo słyšaś hyšći dwa kilomejtarja dalej. 300 m dalej, pśi nowych gatach, pak njeźerjo se žedna žaba daniž kunkac. How dej byś centrum jich Dešańskeje populacije, za to ga su te gaty se napórali. Něnto pak nadpadnu woglědarjeju wjelike betonowe pušćadła, z kamjenjami wobtwarźone brjogi a brudowata wóda, kótarejež jo wušej togo kradu małko. Wót kunkacow daniž pik daniž kśik.
To nazgónjecy, smy se wobrośili na wótnožku Krajnego amta za šćit wobswěta w Chóśebuzu, kótaraž projekt renaturěrowanja rěki pśewóźujo, a smy kśěli wěźeś, kak fachniki a amtarje tu wěc wiźe.
Jeje wjednik Wolfgang Genehr měni, až to rentaturěrowanje njejo hyšći zakóńcone, a togodla rowna se ten teren změstymi wjelikemu twarnišćoju. Vattenfall pak ma napołožone, až do lěta 2011 napóraś žywjeński rum, ako buźo za te kunkace rowno tak optimalny ako Łakomske gaty. Pótom muse wóni teke we tych nowych gatach se zadomiś, howacej změjo koncern śěžkosći. Šyroke drogi a infrastrukturu su musali natwariś, aby nakładne awta a mašiny mógli na twarnišćo dojěś. Wětšy źěl wót nich pak dej se zasej wótpóraś. Teke droga pśez rěku na Majberg pó tych rorach, kótarež su zapušćili do rěki, njebuźo eksistěrowaś. Za to stara se natura južo pó źělach sama: Pśi wusokej wóźe jo droga pólata a wóda ju sama rozrownajo. Jadna dojězdna droga ku gatam (wót Dešna) weto wóstanjo, dokulaž gataŕ musy rybam futer wózyś móc. Gaty muse byś tšochu wobgóspodarjone, dokulaž jano we takich gatach móžo populacija kunkaca rozrosć tak ako we Łakomej.
Słowo „renaturěrowanje“ stakim njegroni, až rěka buźo wuglědaś ako pśed 200 lětami, ale weto buźo jeje ekologiska gódnota se pówušyś – togo jo se kněz Genehr wěsty. Pśedewšym kśě jej kusk wót jeje něgajšneje pśirodneje dynamiki slědk daś. Tam, źož su rěcnišćo (Flussbett) něga wurownali, buźo se rěka zasej wiś pśez te stare wokłony, kótarež pó źělach hyšći eksistěruju, ale su wót rěki wótrěznjone. Wušej togo kśě, až rěka njebuźo taka dłymoka ako něnto. Jeje dno dej se pówušyś, aby niwow spódneje wódy se teke pówušył a aby łuki na Dešańskem boce rěki byli wěcej mokše. Na takem mokšem grunśe móžo zasej narosć ługowy lěs (Auenwald) – pśirodna wegetacija pśi rěce, kótaruž jo wódne góspodarstwo slědnych stolěśow pśisamem docysta skóńcowało. Wušej togo dej se teke dam na Dešańskem boce rěki až ku Landojskej grobli pśepołožyś.
Kužde nalěto kśě pótom raz małke pólaśe kumštnje iniciěrowaś a wěcej wódy z Grodkojskego jazora wupušćiś, se wě, jano tak wjele, aby te damy jo wuźaržali a aby rěka se njepśederiła.
Lěcorwnož su wót togo kóńcnego cela hyšći kradu zdalone, weto měni Chóśebuski amtaŕ, až su na pšawej droze: „Luźe, kótarež tu naturu kradu wobglěduju a nad njeju wachuju, su nam južo wopóznanili, až natura se k lěpšemu pśemjenja. Nowe zwěrjeta a zela su se tam zadomili, a my se sami źiwujomy, kak malsnje ten proces wótběgujo“.
G. W.