„Gotthold” za lěto 1879 – prědna pratyja w dolnoserbskej rěcy
Pśed 130 lětami su wudali w Chóśebuzu prědnu pratyju z pśinoskami w dolnoserbskej rěcy. „Gotthold” jo był jeje titel, a jeje awtoroju a wudawarjeju jo se groniło Gottlieb Fengler, kenž jo był faraŕ starolutherskeju wósadowu w Depsku a w měsće. Wóna pratyja jo źinsa antikwariska drogostka. Serbski institut w Budyšynje wobsejźi eksemplar ze zawóstajeństwa Michała Hórnika, dalšny eksemplar chowa se we priwatnem wobsejźenju w Barlinju.
Lutherska pratyja za lud
Prědnu pratyju za lud w nimskej rěcy jo faraŕ Fengler wudał za lěto 1874. Pěś lět pózdźej jo se dowěrił, tu samu pratyju hyšći raz na serbski daś śišćaś. Serbska pratyja jo dostała titel „Gotthold. Evangelisch-lutherischer Volks-Kalender mit wendischen Texten für das Jahr 1879”. Śišćali su ju w měsće we Fenglerowem nakładnistwje „Druck und Verlag der Gotthold-Expedition“. Nimske wudaśe pratyje jo se pśedawało za 25 pjenježkow (Pfennig), to serbske za 30 – móžo byś, až niskego nakłada dla. Na titelnem boce namakajo se bilda brodatego wandrarja we staromodnej drastwje z dłujkim kijom w ruce. To jo zawěsće wóny muž, pó kótaremž jo pratyja pomjenjona: Gotthold – cłowjek, kenž jo Bogu spódobny. Pódla njogo stej wótśišćanej bibliskej gronje, ako stej myslonej za fromnego putnikowarja: „Gott, der Herr, ist Sonne und Schild, der Herr giebt Gnade und Ehre”. A „Es ist genug, daß ein jeglicher Tag seine eigene Plage habe.” (Ps 84, 12 a Mt 6,34).
Faraŕ Fengler jo dał pratyji krotke prědksłowo na drogu: „Luby serski lud. To jo ta prědna pratyja, kotaraž něco na dołojcnu sersku rěc njaso. Wy, lube lazowarje, buźośo to z wjaselim huwitaś. ‚Kužde zachopjenje jo śěžke’, zni wono we pśisłowje. To jo ten pratyjaŕ zgonił. Ale won naźejo něto teke, až ta mija a to źěło njebźo byś podermo. Bog pak žognuj was wšyknych we nowem lěśe ze wšym śěłnym a duchnym žognowanim pśez Kristusa.” To prědksłowo nam wobtwarźijo, až jo „Gotthold” był prědna dolnoserbska pratyja a až jo wudawaŕ musał pśi swójom pioněrskem źěłu wšake śěžkosći pśewinuś.
Toś ta pratyja jo była dwójorěcna. Prědku, na zachopjeńku nimskego źěła jo wiźeś bildka kśicowanja a kjarliž wó swětej kśicy. W kalendarju nadejźo lazowaŕ mjasece, terminy markow, zapis měrow (Verzeichnis der Maße) a pśeglěd europskich regentow. Pótom pśiźo sedymbokowy źěł k rozdrosćenju w serbskej rěcy z artikelami „Znamjenja togo casa”, „Znamjenja wot njebja”, „Pśerachnowane!”, „Bur a aptikaŕ” a z dwěma kjarližoma. Wšykne pśinoski maju nabóžny charakter. Teksty wótměnjaju se z někotarymi bildkami.
Faraŕ Gottlieb Fengler
Awtor, wudawaŕ a derje teke pśełožowaŕ serbskego „Gottholda” jo był Gottlieb Fengler, faraŕ starolutherskeju wósadowu w Depsku a měsće. Pó naroźe jo wón był Nimc ze Šlazyńskeje. Naroźił jo se 2. februar 1841 w Altkranz ako syn tamnego kněžka. Wón jo wuchójźił gymnazium w Głogowje (Glogau) a jo študěrował teologiju w Lipsku a Erlangenje. 1876 jo pśišeł do Depska, ako naslědnik fararja Alberta Eberta, kenž jo ze starolutherskeje cerkwje wustupił a pótom w sakskem Hrodźišću (Gröditz blisko Budyšyna) źěłał. 27. oktober 1867 jo wordował ordiněrowany a ako faraŕ zapokazany.
Faraŕ Fengler jo był za wšym zdaśim wjelgin aktiwny duchowny. W lěśe 1872 jo se pśesedlił z Depska do Chóśebuza, źož jo kśěł zrownju załožyś pensionat za wukniki nišych gymnazialnych klasow. We swójom domje jo wugótował śišćarnju a jo wudawał nabóžny casnik „Gotthold, illustriertes Sonntagsblatt”. Za lěto 1874 jo wudał prědnu ewangelsko-luthersku ludowu pratyju „Gotthold”. Pód jogo nawjedowanim stej se w Depsku a Chóśebuzu natwariłej nowej cerkwi. Tu Depsčańsku su wuswěśili w lěśe 1878, tu Chóśebusku lěto pózdźej. 1885 su jogo wumjenili za wušego promšta dolnošlazyńskeje dieceze starolutherskeje cerkwje. 1901 jo šeł ako faraŕ na wuměńk a jo se pśesedlił do Žaganja (Sagan), jo pak wušy promšt dolnošlazyńskeje dieceze wóstał. Zemrěł jo 8. julij 1910 w Žaganju.
Ako roźony Nimc jo faraŕ Fengler dejał dwójorěcnu słužbu wugbaś: w Depsku jo dejał serbsku wósadu zastaraś a w měsće tu nimsku. Ako južo jogo pśedchadnik Ebert jo wón nawuknuł teke serbski, aby mógł wósadnikarjam w jich maminej rěcy słužyś. W lěśe 1873 jo Depšćańska wósada dała se wulaś zwón z francojskeje kanunoweje bronze, kótaruž jo kejžor Wylem I. jej darił. Faraŕ Fengler jo dał na ten zwón mimo nimskego napisma teke to serbske napóraś: „Bojscho sse Boga; zesćzo togo krala” (1 Pětš 2, 17). Źinsa słuša ten zwón k tym nejstaršym zwónam ze serbskim napismom, ako we Łužycy mamy. Teke z wudaśim serbskego „Gottholda” 1879 jo faraŕ Fengler pokazał, až jo se Serby cesćił a njejo žarił mócy, aby jim mógł duchnu spižu w maminej rěcy póstajiś. Za ten statk by se zasłužył naspomnjenje w serbskem biografiskem słowniku.
Serbske reakcije
Serbski „Gotthold” jo se śišćał nazymu 1878 a pśedawał w śišćarni F. W. Brandta w Chóśebuzu. W Bramborskem Serbskem Casniku z 28.11.1878. jo redaktor Kito Šwjela jen pód nadpismom „Serbska pratyja” euforiski witał: „To hyšći njejsmy měli, ab dolnołužisku sersku pratyju dejali wiźeś. (Te gornołužiske maju dawno swoju sersku pratyju, kenž se ‘Předźenak’ pomjenijo.) Nět budu naše starke juž wjasela dla zas młode hordowaś a hyšći raz tak dłujko se žywiś.” Lěcrownož jo jeje serbska rěc „tšochu podštapowata”, jo Šwjela lazowarjam pratyju pśirucył, „pśeto wona jo tog dostojna” a „jo wot dobreg ducha a z Božeg słowa”. Wón jo nagranjał luźi, až deje ju pilnje kupowaś, aby wudawaŕ pśi wšej swójej pilnosći hyšći pjenjeze njepśisajźił.
Literarny górnoserbski casopis „Łužičan” (nr 2/1879), kótaryž jo w Budyšynje pód redaktorstwom Jana Arnošta Smolerja wuchadał, jo suźił wó serbskem „Gottholźe” z chwalbu a kritiku: „Serbam ‘pratyju’ serbski pódać, je wěsće chwalobna wěc, a knjez Fengler chce hišće wjace serbski podawać, jeli zo jeho pospyt so spodoba, ale rěč dyrbi być lěpša, a chcemy knjeza Fenglera k temu ‘nagranjaś’, zo by přichodnje zaso njeprajił: ‘Ten Pratyjaŕ jo gorejfodrowany hordował.” Zrownju jo Smoler hyšći dobru radu měł: „Daś se kněz Fengler, gaž jo trjeba, jadnogo wěcywuznatego Serba k pomocy wzejo; jogo zasłužba wó dolnołužyskich Serbow buźo pótom śim wětša, gaž jim carobu w cystej serbskej rěcy pódawa”.
Pódobnje jo se wugronił teke Korla Awgust Jenč, faraŕ a literarny historikaŕ w górnołužyskem Palowje: „Dokulaž jo Fengler roźony Nimc, ga se źiwaś njamóžomy, až dobru a cystu serbsku rěc we swójej pratyji njama, ale weto jo to chwalobne, až jo wopytał serbskemu ludoju wósebnu pratyju do ruki daś, což by se mógło južo dawno z drugeje strony staś”. (ČMS 1880, bok 127). Kritika jo wopšawnjona, wósebnje we pśirownanju z Górneju Łužycu, źož su Serby južo dawno měli swójej pratyji: ewangelske wót lěta 1855 „Předźenak” a katolske wót lěta 1869 „Krajan”.
Załoženje „Pratyje” 1880
Pó serbskem „Gottholźe” za lěto 1879 njejsu žedne dalšne pśišli. Snaź njejo pratyja měła ten wuspěch (Erfolg), a móžo byś, až jo faraŕ Fengler mócneje rěcneje kritiki dla se dał zatšašyś, abo jo zgónił wó nowej pratyji za Dolnych Serbow, ako jo se pśigótowała w Budyšynje.
„Gotthold” jo wjeducym serbskim krejzam w Górnej Łužycy pokazał a wědobne wucynił, až jo ludoju brachowała dolnoserbska pratyja. Taki wažny medium, ako namakajo drogu do wjelich domow, njejsu kśěli pśewóstajiś nimskemu fararjeju, kenž jo šyrił špatnu serbsku rěc, jo se koncentrěrował jano na nabóžne artikele a jo narodne (how: national) a kubłańske temy ceło wuwóstajił. Wušej togo jo faraŕ Fenger był starolutherskego wěrywuznaśa a jo słužył we wótšćěpjonej lichej cerkwi, což jo mógło wjasć k religioznym iritacijam. Wšak su Dolnoserby pśisłušali až na snadne wuwześa ewangelskej statnej cerkwi. Młogi Serby by derje taku wót „mukarjow” wudanu serbsku pratyju wótpokazał („mukarje” – tak su cesto gronili tym starolutherskim). Toś su wjedniki Maćice Serbskeje se dali do źěła a su wudali za lěto 1880 prědnu cysto na dolnoserbski spisanu pratyju z titelom: „Pratyja za dołojcno-łužyskich Serbow”. Michał Hórnik jo ju redigěrował, Jan Arnošt Smoler jo ju śišćał a pólski pśijaśel Serbow Alfons Parczewski jo ju zapłaśił.
Mimo cwiblowanja jo serbski „Gotthold” fararja Fenglera był slědne póstarcenje k załoženju „Pratyje”. Jeje wudawanje zas jo było mócne póstarcenje, aby załožyli w nalěśu 1880 Maśicu Serbsku, towaristwo za wudawanje dolnoserbskich spisow. Na ten part jo měło to jadno serbske wudaśe „Gottholda” wjeliki wucynk na pismojstwo a kulturne wuwiśe Dolnych Serbow.
Trudla Malinkowa