„W Europje se hyšći pśemało za mjeńšyny cyni“
Dr. Hauke Bartels, wjednik Chóśebuskego wótźělenja Serbskego instituta, jo něnto wuzwólony wiceprezident FUEV. Wó tom a wó 55. kongresu FUEV w Ljubljanje jo se Casnik z nim rozgranjał.
NC: Comy Wam nejpjerwjej wutšobnje gratulěrowaś k nowej wažnej europskej mjazynarodnej funkciji. Wy ga sćo něnto oficialnje wuzwólony wiceprezident Federalistiskeje unije europskich ludowych kupkow (FUEV). Źo jo se to stało?
Dr. Hauke Bartels: FUEV – to jo nejwětše zjadnośeństwo europskich narodnych a etniskich kupkow. Tych jo wokoło 340 w 45 europskich krajach z dogromady 105 mio. pśisłušnikami. Toś te ludowe kupki maju za wětšy źěl swójske organizacije a towaristwa, tak ako Serby tu Domowinu. Wokoło 80 z nich pśisłuša FUEV, kótaraž bu w lěśe 1949 załožona, a z tym jo wóna nejwětše zgromaźeństwo europskich narodnych mjeńšynow.
Kužde lěto pśewjeźo FUEV swój kongres, a ten 55. jo se wótměł wót 12. do 15. maja w Ljubljanje, w głownem měsće Słowjeńskeje. Na njom su delegaty z něźi 30 europskich krajow wuzwólili na pśiducne tśi lěta nowego prezidenta a 6 wiceprezidentow. Prezident jo dalej Hans Heinrich Hansen, pśisłušnik nimskeje mjeńšyny w Dańskej. Wiceprezidenty su doma w Nimskej, Italskej, Awstriskej, Šwicarskej a Rusojskej. Tśo z nich su nowe we tej funkciji. Teke ja som dostał dowěru pśibytnych. Musym pak k tomu groniś, až som južo jadno lěto ako wiceprezident sobu źěłał. Pśed lětom ga jo doněntejšny serbski wiceprezident dr. Brankatšk slědk stupił, a tak jo Domowina naraźiła, až ja jogo źěło dalej wjedu. Kongres FUEV łoni w Brüsselu jo k tomu pśigłosył, ale na lětosnem kongresu w Ljubljanje su mě pón oficialnje do teje funkcije wuzwólili.
Stakim ga južo znajośo źěło FUEV?
Tšochu. Som se w zachadnych 12 mjasecach wjelgin zaběrał ze situaciju a problemami narodnych mjeńšynow. Som był wjele ducy we wšakich krajach, gaž jo se tam zmakał prezidium FUEV. Situacija ga jo we wšakich krajach wjelgin wšakoraka a pśecej hynakša a my w prezidiumje musymy kradu pśemyslowaś a rozsuźiś, co móžomy a dejmy cyniś, aby pomagali narodnym mjeńsynam.
Smějośo ako wiceprezident pón wěsty kšuty nadawk?
Dotychměst jo tak było, až jo był ten serbski wiceprezident wósebnje zagronity za słowjańske narodne mjeńšyny a za mjeńšyny w pódzajtšnych krajach. To nejskerjej za mnjo tak buźo.
Chto jo mimo Was hyšći zastupował Serbow a Domowinu, ako jo z lěta 1990 we FUEV, na 55. kongresu w Ljubljanje?
Domowinu su tam zastupowali pśedsedaŕ Jan Nuk, jadnaŕ Bjarnat Cyž, Domowinski referent Marko Kowaŕ a tśo cłonki serbskego młoźinskego towaristwa PAWK.
A kak su wóni tam wustupowali?
Bjarnat Cyž, kenž jo cłonk Dialog-foruma, w kótaremž źěłaju gromaźe zastupniki FUEV a wótpósłańce europskego parlamenta, jo powědał w diskusiji, a Marko Kowaŕ jo pśibytnym rozjasnił, kak se pśigótuju europske mejstarstwa narodnych mjeńšynow w balokopanju. Te ga budu w lěśe 2012 we Łužycy.
A Wy ako wiceprezident?
Ja som nawjedował diskusiju z temu „Quo Vadis FUEV“ (Źo wjeźo twója droga, FUEV?). To jo wjeliki problem. FUEV pśecej dalej rozrostujo, licba jeje cłonkow pśiběra. Za lětosny kongres na pśikład jo se zasej źaseś organizacijow ze wšakich krajow pśipowěźeło, až kśě FUEV pśistupiś. K tomu pak njejsmy pśizwólili, dokulaž co prezidium nejpjerwjej pśespytaś, kak w toś tych kupkach wuglěda. Docełego dej se groniś, až FUEV bóžko hyšći njama te mócy, te struktury a nic te pjenjeze, aby wše žycenja wšych cłonkow a narodnych mjeńšynow dopołnili. A trěbne pódpěra wušych europskich instancow felujo. Togodla musy se FUEV kradu pśemyslowaś, kak móžo swójo źěło lěpjej rědowaś, kak mógu se kontakty ze cłonkami w casu mjazy kongresami skšuśiś a pólěpšyś. Spokojom njejsmy z tym, až su młoge organizacije wjelgin pasiwne a až narodne mjeńšyny we wšakich pódwjacornych krajach, ako w Francojskej a Špańskej, zboka stoje. K tomu jo pśišło w diskusiji wjele naraźenjow a dobrych idejow.
Kak jo se w Ljubljanje docełego pósuźowała situacija narodnych mjeńšynow w Europje?
K tomu jo wósebnje powědał prezident Hans Heinrich Hansen pśi wótwórjenju. Jo na to pokazał, až musy se hyšći wjelgin wjele cyniś, aby dostali wšykne narodne mjeńšyny w Europje te pšawa a móžnosći, ako jim pśistoje. Tak pšawje doprědka pśi tom njejźo, to lobby za nas jo pśemałe, jo wón gronił. Wustajił jo to, až su do Lissabonskeje europskeje wustawy (Verfassung) skóńcnje pśiwzeli to spěchowanje narodnych mjeńšynow. To pak dej se něnto w praksy w EU a w jadnotliwych krajach pśesajźiś.
Jo ten 55. kongres wobjadnał wěstu głownu tematiku?
Jo. FUEV ga jo se prědk wezeła, na kuždem kongresu se zaběraś z jadnym wažnym pšawom, kótarež mjeńšynam pśistoj. Pśed dwěma lětoma na pśikład jo było w hungorskem měsće Pecs to grono wó tom, kak notne a wažne su medije za narodne mjeńšyny a jich rěc. Tenraz smy diskutěrowali wó tom, kak mógu a deje narodne mjeńšyny swóje pšawa a swóje zaměry w politiskem žywjenju demokratiski zastupowaś a pśesajźiś. K tomu jo se ako pšawe a wužytne wupokazało, gaž maju mjeńšyny swójo demokratiski wuzwólone oficialne zastupnistwo. To mógu byś swójske partaje abo swójske wólone politiske gremije. To ga jo teke za nas Serbow tuchylu wjelgin aktualna tematika, źož jo se naraźiło, wutwóriś zastupnistwo zjawnego pšawa. To jo móžno, ale ako nejwažnjejšy problem jo se pśi tom w diskusiji wuzwignuło, chto móžo se pśi wuzwólenju takego gremiuma wobźěliś. To nejskerjej pśi nas buźo ten nejwažnjejšy problem.
Su byli na kongres teke pśepšosone wósebne gósći?
Na kongresu smy mógali wuwitaś wšake politikarje a druge gósći. Ten nejwušy z nich jo był dr. Danilo Türk, prezident gósćowarskego kraja a z tym nejwuša wósobina w Słowjeńskej. To jo było prědny raz we dłujkej historiji FUEV, až jo se wobźělił jaden statny prezident na našom kongresu. Ten jo powědał wó pšawach za narodne mjeńšyny, a we tom wón ako studěrowany jurist se wjelgin derje wuznajo. W diskusiji k tomu jo wulicował, kak w Słowjeńskej z tymi pšawami wuglěda. Pśi tom jo se pokazało, až wóni na pśikład za italsku mjeńšynu wjele cynje, až su kazni k tomu wjelgin moderne. Na drugem boce pak maju na pśikład Kroaty a Nimce hyšći swóje starosći. To płaśi za nimsku mjeńšynu Gottscheer, kótaraž jo žywa w stronach wokoło Kočejewa. Starše luźe tam powědaju hyšći wósebny nimski dialekt. Prezident jo k tomu gronił, až stat se procujo, aby tam pśewjadli tu pšawu politiku. Wobźělniki kongresa su slědny źeń teke tamkor woglědali, a su se w muzeumje a na drugi part wopóznali ze situaciju teje nimskeje mjeńšyny.
Su měli na kongresu delegaty z tych 30 krajow tu móžnosć, powědaś wó swójich problemach a starosćach?
Wěm, až na slědnych kongresach jo był pśecej wěsty cas zaplanowany, aby zastupniki wšakich mjeńšynow mógali wó tom powědaś. Tenraz njejo to było pśedwiźone, cas za to njejo dosegał. Ze wšakich bokow jo se to mócnje kritizěrowało. Togodla buźomy nejskerjej na pśiducem kongresu to zasej zaplanowaś.
A źo buźo ten pśiducny 56. kongres FUEV?
Nimska mjeńšyna w Pólskej a nimska mjeńšyna w Rusojskej stej FUEV pśepšosyłej na pśiducy kongres w maju lěta 2011. Prezidium pak njejo hyšći rozsuźił, źo buźo se ten kongres wugótowaś.
H. A.