sobota, 19.05.2012

TYŹENIK ZA SERBSKI LUD

Domownja – co to jo a za co ju trjebamy?

Na Bramborskej techniskej uniwersiśe su pśewjadli Kolokwium k serbskim temam.

Domownja (Heimat) – co to jo a za co ju trjebamy? Trjebamy-lic ju doce­łego? A kak definěruju domownju Serby ako mjeńšyna, kótaraž jo žywa we Łužy­cy? To su byli pšašanja, na kótarež su pśednosowarje a woglědarje wopy­tali daś wótegrono na kolokwiumje, kótaryž su slědny stwórtk wugótowali na Bramborskej techniskej uniwersiśe k temje „Heimat – wozu?”. Na njen jo pśišło wušej 60 luźi – te, kótarež znajomy de­rje ze serbskego žywjenja ale teke druge, kenž ze serbskeju probelmatiku njejsu byli dotychměst wopóznate.

Kolokwium jo se pśewjadł na zakłaźe kooperaciskego dogrona, kótarež stej pód­pisałej Domowina a Bramborska tech­­­niska uniwersita łoni w nowembe­rje, a pśigó­towałej jen stej dr. Madle­na Nor­­bergowa a dr. Steffen Gross, kenž wu­­wucujo fach „Kultura a tech­nika”. W mje­nju BTU stej gósći wuwitałej a nagro­no źaržałej kanclaŕ BTU Wolfgang Schröder a prof. dr. Wolfgang Schluch­ter, profesor za human-ekologiju na BTU W sedymich pśednoskach su pśed­nosowarje se zaběrali z problematiku „domownje” a „serbskeje domownje”. (Rozgrono z dr. Steffenom Großom móžośo lazowaś na 2. boce).

„Domownja – to jo to město abo kraj, źož se cujoš doma, źož rad bydliš a z kótarymž se cujoš zwězany. Domownja – to jo ten rum, źož ze swójim žywjeńskimi nałogami a nastajenim sy pśipóznaty“. Tak jo definěrował domownju kanclaŕ BTU Wolfgang Schröder we swójom nagronje na zachopjeńku kolokwiuma. Jo to docełego móžno, mimo kórjenjow a mimo domownje byś? Na to pšašanje jo kolokwium dejał daś to wótegrono, a kanclaŕ BTU Wolfgang Schröder jo dopomnjeł na to, až BTU wiźi swóju móc we tom, až jo zakórjenjona w reginalnej kulturje. Na ten part co BTU wše wósebnosći Łužyce kreatiwnje spěchowaś a sobu twóriś.

Prof. Wolfgang Schluchter, profesor za human-ekologiju na BTU, jo dopomnjeł, až jogo wědomnosć (Wissenschaft) se zaběra z cłowjekom w jogo wokoli­nje. How pregujo tu wokolinu brunica, a Łužyca jo jawišćo, źož se wótegrawa konfrontacija mjazy wšakimi gódnotami – na jadnom boce profit a gódpodarstwo, na drugem domownja a dłujka tradicija. How wopytujo politika pśesajźiś hynakše cile, ako te, kótarež maju luźe w regionje. Pó měnjenju profesora – to jo jogo źěłowa hypoteza – wuznamjeniju se Serby pśez to, až njejdu tak lažko do cuzby. „Wóni wó­stawaju how, dokulaž maju něco, což mógu zgubiś”. Pśeto kak by wuglědała serbska drastwa niźi w Westfalskej? „Nejskerjej jano směšnje”, jo profesor gronił a pśidał, až kuždy, kenž to, což jo tudejšnym luźam wažne, za nic ma a groznje z tym wobchada, njezmějo žeden respekt w domorodnej ludnosći.

Dr. Madlena Norbergowa, sobuorganizatorka kolokwiuma, jo w zachopnych słowach citěrowała prědne smužki pól­skego narodnego eposa „Pan Tadeusz” z pjera basnikarja Adama Mickiewicza: „Litawska, mója domownja! Ty sy ako strowje. Kak wjele sy gódna, zgónijo jano ten, kenž jo śi zgubił”. „Domownja – to jo dłymoke zacuśe a teke bólosć, gaž ju wěcej njamaš.“ Pódšmarnuła jo, až tema kolokwiuma njedej se rozměś ako něco kitšojtego abo něco, což ma ze pśegna­wanym nimcojstwom cyniś.

Pominajśo swóje pšawa na wašu domownju!
Pód titelom „Mója, twója, naša: wó pšawje na serbsko-nimske domownje” jo Martin Neumann z uniwersity w Podstupimje (Potsdam) rozmyslował, kak zapśimjeśe (Begriff) domownje se pokazujo w rěcy politiki. A z tym jo wšako. Gaž ma Sak­ska we wustawje napisane, až kraj pśipó­znawa pšawo na domownju, wobijaju se bramborske kazni togo słowa. How jo to grono wó sedlarskem rumje a identiśe.

Dalej jo Neumann se koncentrěrował na symboliskej roli serbskich toflow w zjawnosći. „Teke gaž na prědne póglěd­njenje njejo serbska rěc na toflach wažna, ga weto pokazujo a dopomina njeserbskej wětšynje stawnje, až teke serbska rěc jo how žywa, a we tom, kak amty wobchadaju z toflami, pokazujo se ta wopšawdna rownopšawdnosć serbskeje domownje.

Pśi tom jo zwěsćił, až nimske zastojnstwa tolerěruju pśi tom take zmólki, kótarež pśi nimskich toflach žednje ignorěrowali njeby. Ako pśikład jo wón pokazał mjazy drugim sedym wšakich toflow z mjenim Chóśebuza, źož na kuždej jo jadna druga zmólka napórana. Serbske luźe jo nagranjał, aby taki staw (Zustand) cesćej kritizěrowali a amty informěrowali.

Slědkoju jo Neumann wujasnił, až ignoranca napśeśiwo mjeńšynje, abo samo jeje pódtłocowanje, móžo k tomu wjasć, až pśisłušniki mjeńšyny cuju se we swójej domowni ako cuze. How móžo se nega­­tiwnje wustatkowaś spśegnawana „lubosć k domowni”, kótaraž tym dru­gim to pšawo na swóju domownju we tom samem rumje njepśiwdajo. Teke kusk „nimskeje domownje” se zgubijo, gaž „serb­­ska domownja” wupadnjo – jo Neumann gronił. „Serby maju pšawo na to, aby teke na jich zajmy se glědało pśi wugótowanju domownje. Ale rowno za to deje se Serby angažěrowaś a swóje pšawa pomi­naś. Nimce maju pśi tom pšawo na Waš angažement – pomogajśo jim pśi tom!”

„Njok domownju pšawicarskim pśepowdaś”
Dr. Steffen Groß* jo pśednosował na temu „Domownja ako fundament za orientaciju we žywjenju”. Wón jo zwěsćił, až domownja dajo cłowjekam taku pśina­roźonu dowěru (Urvertrauen). Ceste pśeśě­go­wa­nje móžo luźoju zeškóźiś a jogo pśi­naroźonu dowěru skóńcowaś – cłowjek ga njecujo se niźi doma a njamóžo niźi kó­rjenje wupušćiś. Wušej togo jo powěźeł, až teke krajina a natura stej źěl domownje – gaž wóni su pšec, nastanjo dwójna prozń (Leere) – wence a nutśikach.

We swójich wuwjeźenjach (Ausführun­gen) jo dr. Groß wujasnił, až źinsajšny moderny cas jo połny pśeśiwnosćow a napśeśiwnych tendencow, a wušej togo co ten cas wótpóraś kuždycku granicu. In­diwidualnosć pak pomina se wěstu gra­nicu, a teke granice domownje muse byś wobcerjone. Domownja – to su teke žy­wjeńske tšojeńka – wóni su źěl togo fundamenta, kótaryž dawa kuždemu orientaciju w globalizěrownaem swěśe.

Na kóńcu jo wón zwěsćił, až domownja ma pśecej pozitiwnu konotaciju, ale casy znjewužywa se wót pšawicarstwa za rasistisku ideologiju zemje a kšwje. „Ja pak njok togodla słowo ‘domownja’ wót se chyśiś a tym pšawicarskim pśepowdaś”, jo dr. Groß měnił.

Wósobinske zacuśa Serbow
Prědny pśednosk we wótpołdnjejšem źělu kolokwiuma jo źaržał Drjenojski šoł­ta Fryco Kšamaŕ na temu „Mója zgu­bjo­na domownja”. Jogo pśednosk jo był wjel­gin wósobin­ska, a wótergi gnujuca per­spektiwa na jogo zgubjonu domownju. Pśeto wón póchada ze tencas hyšći kra­du serbskego Liškowka, kótaryž jo se wót­bagrował. Kake slědy jo to w jogo dušy zawóstajiło a jogo žywjenje pregowało – wó tom su mógli wobźělniki zgóniś. Z togo pśisuda jo wurosł angažement šołty na dobro regeneratiwnych energijow a politiska aktiwnosć a pśijaśelstwo z luźimi, kótarež powědaju drugu rěc (partnarstwo z gmejnu Ochla w Pólskej).

Teke wó swójej domowni a jeje njeroz­dźělnem zwisku ze serbstwom jo wuli­cował doněntejšny župan Pětš Petrik, kenž jo se naroźił w Chóśebuzu, wótrosł w Budyšynje a jo pśežywił žedne lěta w cuzbje. Jogo facit: „Teke w cuzbje mó­žoš namakaś kusk domownje – gaž se anga­žěrujoš w zjawnem žywjenju, w to­wa­rist­wach a dostawaš za to pśipózna­śe”. Něnto ma za njogo zwězk Serbow Domowina wjele z domowniskimi zacu­śami cyniś a teke serbska rěc, Casnik a serbske swěźenje.

„Ja nimske słowo ‘Heimat’ wótpokazuju”
Daniel Häfner, študent a šefredaktor měsćańskego casnika Blicklicht njejo mógł wjele pozitiwnego słowoju „Heimat” wótdobyś. We swójom pśinosku „Cogodla ja wuraz ‘domownja’ njewužywam?” jo se wjelgin kritiski rozestajał z tym, což se rozmějo pód tym zapśimjeśim w našej towarišnosći (Gesellschaft). „W nim­skej rěcy wužywa se to słowo cesto, aby drugich wugranicowali”. Problematiske jo pó jogo měnjenju, až jo to zapśimjeśe połne mytosa, kótaryž móžo se pśez ce­łe generacije dalej dawaś a konflikty a wójny zawinowaś (pśikład: Palestina). „Domownja” dawa wšakim etniskim kupkam legitimaciju, aby pśeśiwo drugim wójowali. „Domownja” jo něco, což musy na kuždy pad byś šćitane – z togo wurostuju nacionalizmy, kótarež mógu se wót politiki znjewužyś. „Togodla ja to słowo wótpokazujom a naraźijom, aby pytali za alternatiwu, kótaraž njejo hyšći namakana”.

Germany w Łužycy – wunamakanka archeologow?
Klaus Muche, lichy žurnalist jo źaržał pśednosk na temu „Frieda – germańska žeńska z Janšojc”, w kótaremž jo Łužy­skim archeologam wumjatował, až su pśiwisniki starych a dogmow dawno zajźoneje doby (Epoche/Ära) „Wótźo wóni wěźe, až jo žeń­ska, namakana w rowje z casa pśed 1600 lětami, była germańska?” a jo po­ka­zał na to, až kamjenje a wurywa­nki nje­­wuměju powědaś a njegronje nic wó etni­skej pśisłušnosći luda, kótaryž je stwórił. Za jogo zdaśim musy se pśecej zasej kritiski za tym pšašaś a doněntejšne na­dejźenja na pólu archologije wótnowotki zepśepytowaś.

Pó oficielnem zakóńcenju kolok­wiuma jo było woglědarjam kazane na słuchograśe wó Krabatu w studentskem klubje Quasimodo, to same, kótarež jo se prědny raz pśedstajiło na Krabatowej nocy (casnik jo rozpšawjał). Tam pśi piwje a winje su wobźělniki kolokwiuma mógli w priwatnych rozgronach dalej se wumjenjaś a se rozestajaś na temu „domownja”.

Styri młode luźe – styri domownje
Z temu „domownja” su se na swój originelny part rozestajali teke wukniki Dolnoserbskego gymnaziuma. To su byli styrjo wukniki wugbaśowego kursa (Leistungskurs) „serb­ska rěc“ jadnastego lětnika: Jenifer Dünn­bie­rojc, William Janhoefer, Mirko Měš­kank a Maria Scholzojc. W serbskej rě­­cy jich rozwucujo wucabnica Christa Elina.

Serbšćinarje su w swójom pśinosku nej­pjerwjej wulicyli, kak su drogu k serbskej kulturje a rěcy namakali. A we tom nastupanju jo jich mała kupka wjelgin wšakoraka. Mirkoju jo serbska rěc połožona do kólebki a wón jo z njeju wótrosł. William bydli w Prjawozu, źož stara generacija serbski powěda, ale wón sam jo se pśedstajił „ako nejstaršy Serb we familiji”, což co groniś, až jo wón ten prědny w njeserbskej swójźbje, ako wuknjo serbsku rěc. Jenifer z Gór ma hyšći serbsku starku a Maria, kenž bydli w Baršću, jo prědny kontakt k serbskej rěcy akle na gymna­ziumje dostała.

Wukniki su prezentěrowali definicije słowa „domownja” ze wšakich słownikow a wšakich casow, a aby tu wšakorakosć wudopołnili su kśěli slědkoju zespiwaś pioněrski spiw z DDRskego casa „Unsere Heimat”, ale ten tekst su niźi zgubili. Po­mogł jo jim publikum z tym, až su wše ten spiw wuspiwali, pśisamem kuždy ga jo jen znał ze šulskego casa.

Pótom su wukniki zgronili baseń Mata Kósyka „Póžedanje za domom” z lěta 1878, w kótarejž basnikaŕ zwuraz­nja swójo styskanje za Błotami. Slědkoju jo kuž­dy wulicył, co to słowo „domow­nja” za njogo wóznamjenijo. How jo se wóspjet pokazało, až domownja jo něco indiwiduelnego. William ma domow­nju tam, źož kuždego w susedstwje znajo – to jo jogo wjas, Prjawoz. Jennifer jo wobceriła swóju domownju šyrjej: „Domownju mam tam, źož som glucna, źož mója rěc a nałogi su akceptěrowane – to njemu­sy mója wjas byś, ale na kuždy pad Łužyca”. Mirko jo póznał, až jogo domownja jo wšuźi tam, źož móžo ze swójima maminyma rěcoma se piwo skazaś – w Nimskej a w słowjańskich krajach. A slědkoju jo Maria groniła, až jeje familija jo žywa rozdrosćona pó cełem swěśe. Jeje domownja jo wšuźi tam, źož su jeje swójźbne. Rědny a awtentiski głos młodych luźi! G. W.

G. W.

Komentary k artikeloju

Lube pśijaśele,
Pótakem mója hutšoba se wjaseli, gaž młoźina se za to serske zajmujo. Jano tak dalej. Z hutobnym a pśijaznym póstrowom Tomasz Olgierd Major z Maszewa.