Gjardy na serbske mě swójeje starkeje
Łoni we nowembrje stej Domowina a Bramborska Techniska Uniwersita (BTU) pódpisałej kooperaciske dogrono. Comy našym cytarjam někotare sobuźěłaśerje BTU pśedstajiś, ako se zaběraju teke z njetechniskimi temami. Prědny jo dr. Stefen Gros-Laitko, docent za kulturne wědomnosći a sobuiniciator zgromadnego źěła ze Serbami. Rozgranjała jo se Ines Neumannojc.
Nowy Casnik: Kak pśiźo k tomu, až se procujośo wó to serbske na BTU?
Dr. Stefen Gros-Laitko: Ja som se naroźił 1973 w Bórkowach a som wótrosł w Grodku, a som měł serbskej starkej. Smy bydlili w jadnom domje. Mója starka jo wótrosła w Rajcu (Roitz), a wóttam jo wóna derje serbsku rěc wuměła. Nimsku rěc jo akle w šuli nawuknuła.
Ja som se cuł wjelgin zwězany z mójim starym nanom, a dla togo som wjele wót togo serbskego sobu dostał. Wón jo gjardy na to serbske był. A slědk glědajucy teke wobźiwuju jogo, až jo se cas žywjenja k tomu serbskemu pśiznawał, rownož jo był we Dubrawskej milinarni inženjer. Wón jo tu techniku, ako jo jogo domownju znicyła, sobu natwarił a se za nju zagórjował. Ale wón jo serbski wóstał, teke we casu nacijow. Cesto jo tak, až luźe, ako źěłaju we górnistwje, kśě swóje kórjenje wótrězaś. Wón jo ale k tomu stojał.
W Grodku se wjele luźi wěcej njepóznawa k tomu serbskemu.
Mója mama jo kśěła, aby ja šeł na Serbsku rozšyrnu wušu šulu. Jo měniła, až se to rozmějo wót samego, ga póchadam ze serbskeje familije. To ale njejsom ako motiwaciju akceptěrował, a tencasna jadnobocna folkloristiska wašnja njejo mě wabiła. Lubjej som „něco pšawego“ wuknuł, dla togo som pólšćinu nawuknuł a narodne góspodarstwo študěrował. Pó chylce za cas studiuma pak som markował, až maju rěcy wěcej funkcijow ako jano pósrědnjenje informacijow, a z togo casa se teke zaběram ze serbskeju rěcu.
A wumějośo serbski?
Ja wjele rozmějom. Gaž we serbskem rozgłosu malsnje njepowědaju, skóro wšykno rozmějom. Ja teke cytam Nowy Casnik, Pratyju a Rozhlad. Derje ale njepowědam, pón padnu spěšnje do pólskeje rěcy.
Wušej togo som gjardy na to serbske źowcyne mě mójeje mamy Laitko. Cu to we pśichoźe teke cesćej wužywaś.
A co jo było pózdźej?
Pó studiumje som źěłał we góspodarskem ministarstwje, som tam spěchowańske programy wuźěłał. Narodne góspodarstwo njejo se mě tak derje spódobało, dla togo som napisał doktorske źěło we filozofiji. Pótom som šeł do Oxforda w Engelskej a som źěłał na tamnej uniwersiśe. Połtśeśa (zweieinhalb) lěta som tam źěłał, som ale kśěł slědk do Łužyce. 2005 som se nawrośił a som na BTU natwarił studium „Kultura a technika“.
A sćo teke serbske temy na BTU etablěrowali...
Jadnučka uniwersita we dolnoserbskem sedleńskem rumje dej dwójokulturna byś. BTU dej se wótwóriś za region. Něnt mamy kulturno-wědomnostny studium, a pśed našymi źurjami mamy cełu kopicu problemow, a to som kśěł integrěrowaś do studiuma. Na zachopjeńku smy pórucyli kurs wó serbskej rěcy a kulturje, pón jo dało cytanja wó identiśe we Łužycy, a slědkoju jo nastało zgromadne źěło z Domowinu. W nowemberje 2007 smy prědny zgromadny kolokwium zarědowali.
Łoni smy se myslili, až buźo oficialne zgromadne źěło mjazy BTU a Domowinu dobra wěc za wobeju partnarjowu. Som pón šeł k našomu prezidentoju, profesoru Zimmerli. Gluka jo, až wón póchada ze Šwicarskeje, źož jo pśipóznaty status mjeńšynow normalna wěc. Wón njejo dłujko pśemyslował, jo ned wót zachopjeńka był za tu kooperaciju.
Móje studenty som wót wšogo zachopjeńka na to serbske pokazował. Šym wěcej su wěźeli, śim wěcej su se teke za to zajmowali. A dla togo jo to serbske BTU wěcej a wěcej pśiběrało.
A kak cośo tu kooperaciju wutwariś?
Nanejmjenjej raz w nalěśu comy zarědowaś taki kolokwium ako we slědnem tyźenju, a comy etablěrowaś kurs za serbsku rěc a kulturu. Skóńcnje comy serbsku tematiku teke do studiuma „Kultura a technika“ integrěrowaś.
Kake jo Wašo stojnišćo (Standpunkt) ku górnistwoju?
Brunica jo dobra wěc, gaž wóstanjo we zemi. Za wudobywanje njejsom, mamy źinsa alternatiwy. Wjas mójeje starki Rajc jo se teke wótbagrowała, a jeje sotše stej se pśesedliłej do nowotwari w Grodku. Jano pěś kilomejtarjow stej se dejałej pśesedliś, stej hyšći we swójej domowni byłej, ale domownju stej weto zgubiłej. Som ako gólc sobu dostał, kaki ma to wucynk na luźi, a dla togo som pśeśiwo tomu.
Na kolokwiumje su wukniki wulicowali, až deje ekonomiskich pśicyn (Grund, Ursache) dla domownju spušćiś.
Cesto jo tomu tak, až luźe, ako z ekonomiskich pśicyn wudroguju, se wěcej zajmuju za domownju ako te, ako su wóstali. Njezjapki rozměju, kak wažna domownja jo, a slěźe za swójimi kórjenjami. Pśez to mógu se taku kokulu (how: Anker) natwariś. Teje kokule dla mógu pśez ceły swět se „garowaś“ (austoben), hyšći ale maju swóju domownju.
Gaž rozmějomy domownju ako městno, źož luźe někogo rozměju, pón mógu wudrogowarje pśez nowe medije kontakt k domowni źaržaś. Pśez to mógu se teke swóju domownju zeźaržaś. Mója sotša jo taki pśikład. Jo na serbskej rozšyrjonej wušej šuli swóju abituru, ma ale něnto swóju familiju we Norwegskej. Wóna se teke wobźělujo na serbskich internetowych platformach, a pišo swóje komentary na pśikład w serbskej cyberjsy internecy (internetowy serbski forum).
Mějśo źěk za to rozgrono!
I. N.
Komentary k artikeloju
Witajśo pśijaśele,
Wiźim, až se něco za to serske bitujo. Pótakem jo trěbne a wažne tu seršćinu nałožowaś a gjardy na jeje hobknježenje byś. Luby póstrow, Waš pólski pśijaśel Tomasz Olgierd Major z Maszewa w Pólskej.