Zmužnego Serba njezabyś, njepšawdu wótekšyś
„Nationalistische Macht und nationale Minderheit“ – to jo titel łoni w Barlinju śišćanych knigłow. W nich se wopisujo wójowanje Serbow wó rownopšawnosć. Źo pak teke wó dopokaz zaměrnego, cesto samo brutalnego pódtłocowanja narodnych mjeńšynow Nimskeje.
Knigły rozpšawjaju na wušej 400 bokach z biografiskimi datami, wujasnjenjami, dokumentami a fotami ze žywjenja a statkowanja Jana Skale (1889–1945).
Chto jo Jan Skala był? Ten w górnoserbskej jsy Njebjelčicach roźony publicist a literat jo był jaden z nejwuznamnjejšych serbskich casnikarjow a wójowarjow wó pšawa Serbow a drugich narodnych mjeńšynow w Nimskej mjazy swětowyma wójnoma. W Dolnej Łužycy jo poměrnje mało znaty. Chtož pak jo w NDRskem casu do Serbskeje rozšyrjoneje wušeje šule w Chóśebuzu abo Budyšynje chójźił, abo w Budyšynje, Lipsku, Drježdźanach abo Barlinju studěrował a tam cłonk Domowiny był, tomu njejo jogo mě cuze: Domowinska župa wusokošulstwo „Jan Skala“ ga jo wjele lět nosyła to cesne mě. Jo śěžko rozměś, cogodla tomu źinsa wěcej tak njejo. Skala ga jo był jadna wusegujuca wósoba našych stawiznow. Jaden z tych krajanow, kótarež su „gódne nimjer wobspomnjeśa“ kaž to w serbskej hymnje zni.
Jana Skalowy źiśisyn, w Neubrandenburgu bydlecy wědomnostnik a spisowaśel dr. Peter Kroh (geb. 1944), jo spisaŕ górjejce pomjenjonych knigłow. Wón jo z nich južo w drugich jsach a městach wulicował a cytał. Stwórtk, dnja 28. januara, jo był wótpołudnja gósć Serbskego muzeja a wjacor Chóśebuskeje uniwersity. Tamkor jo pśišeł na zjawne rozgrono do uniwersitneje biblioteki IKMZ. Županka dr. Madlena Norbergowa běšo zarědowanje pśigótowała we wobłuku tuchylneje serbskeje wustajeńce we tom wjelikem głažanem domje. Pśi wuwitanju jo wóna gódnośiła, až mimo Jana Skale njeby snaź žedneje mjeńšynoweje politiki w Nimskej było. Gaž mamy źinsa šćitne kazni a narodne sebjewědobnje a až njejsmy ako Serby wěcej mjenjejgódny lud w Nimskej, jo to wuslědk teke źěła politikarja, žurnalista a basnikarja Jana Skale.
W NS-casu su jomu pówołanje zakazali, dokulaž njejo se nacijam pódwólił. Wón ma zasłužby teke na tom, až Domowina njejo se w 30tych lětach diktatoju fašistow pókłoniła. Kak by howacej źinsa wó njej suźili, gaby wóna tegdy z nacijami zgromadnje statkowała?
Tragika Skalowego žywjenja jo, až jo 1945 pśez pijanego wójaka Cerwjeneje armeje wó žywjenje pśišeł, ako jo wulichowanje serbskego luda wót fašizma było kradu bliske. Smjertne kule by mógali tegdy teke awtora knigłow trjefiś, pśeto jo jano mało metrow pódla starego nana ako góletko na rukoma maśerje wótpócywał. „Wopacna smjerś“ jo dr. Kroh wótrězk w swójich knigłach titlował. Jogo wjelikosć lažy we wódawaśu, wěźecy, až su rusojske wójaki we tych lětach nejgroznjejše dožywjenja z Nimcami měli, su pśez njecłowjesku wójnu wótergi sami swóju cłowjeskosć zgubili a za pomsćenim póžedali. Skala, kenž njejo kaž wětšyna luźi z Dziedzic w Górnej Šlazyńskej wuběgnuł, ale pó wulichowanju jsy z drugimi chopił „žywjenje pó wójnje“ organizěrowaś, jo był we wopacnem wokognuśu na wopacnem městnje.
„Pijana smjerś“ jo łoni serbski basnik a cłonk Zwězka serbskich wuměłcow Beno Budaŕ slědne minuty Jana Skale w basni wopisał. Pólski pśijaśel Serbow Janusz Wójcik jo spisał a cytał nic mjenjej gnujucu pólsku wersiju. W nowemberje 2009 běchu Serby, Pólaki a Čechy we wobłuku 31. swěźenja serbskeje poezije w Opolu a w Kamienju Ślaskim na Jana Skalu spominali.
Rozgrono z dr. Krohom w IKMZ jo wěcywuznaśe moderěrowała casnikarka Milenka Rječcyna z Budyšyna. Někotare z tych něźi 30 gósći su sebje knigły pśi tej góźbje ned kupili a wót awtora signěrowaś dali.
W pólskem měsće Namysłowje stoj nadobny pomnik za Jana Skalu. Na kjarchobje w Dziedzicach ma jogo derje glědany cesny row dwójorěcne pólsko-serbske napismo. Pólaki jogo statkowanje cesće. Wobchadanje Nimskeje z pólskeju narodneju mjeńšynu jo było pó źělach hyšći górše nježli pódtłocowanje Serbow, Danow, Litawarjow a Frizow. Skala jo był ten, kenž jo se zmužnje za jich pšawa zasajźował a jich ako šefredaktor casopisa „Kulturwehr“ organizěrował.
A howkol musy se kritiski na to pokazaś, až pólska narodna mjeńšyna w Nimskej až do źinsajšnego njama połny status kaž te druge awtochtone narodne mjeńšyny BRD (Górno- a Dolnołužyske Serby, Frizy, Dany a Roma a Sinti). Ale teke wóni južo stolěśa w Nimskej bydle a su mimo cwiblowanja loyalne staśany.
Pólske susedy se našogo serbskego krajana wósebnje cesće za jogo wójowanje wó rownopšawnosć. – A my teke njedejali na Jana Skalu zabyś. Z knigłami dr. Kroha jo k tomu dobra móžnosć dana.
W. Měškank