Chto jo wopor a chto złostnik?
Jurij Koch jo wuwjadł lazowarje do katolskich stron Łužyce w 18. stolěśu
Chóśebuz/Cottbus. Gnujucy wulět do kóńca 18. stolěśa su dožywili lubowarje serbskeje literatury slědny stwórtk w rumnosćach Serbskego muzeja, źož jo Jurij Koch w górnoserbskej rěcy lazował ze swójich nejnowšych knigłow „Na kóncu dnja“. Na zarědowanje stej kazałej jadnarka Ludowego nakładnistwa Domowina Marka Maćijowa a wušy šołta Chóśebuza Frank Szymanski.
Lazowaŕ pśewóźujo chudego serbskego knechta a krowarja Jurija Ryćerja na jogo slědnej droze ku katoju. Kat buźo jomu głowu wótrubaś za to, až jo zapalił dwa burskej dwóra, dwóra bogateju burowu, wu kótarejuž jo słužył. Na tej slědnej droze spomina ten na smjerś zasuźony młoźeńc swójo žywjenje. Žywjenje, w kótaremž jo było jomu zapowěźone do šule chójźiś, cas kótaregož jo musał krowy pasć, w zedranem zecu ganjaś a z głodom tšadaś. Žywjenje, w kótaremž su druge, ako su nad nim stojali, jomu wšo zakazowali, a slědkoju teke tu lubosć k Štrusojc źowce Adeli. Wóna lubosć jo była jogo jadnučke wjasele a jadno same póžedanje a gluka, kótaruž jo w žywjenju nazgónił – na pastwje pśi pasenju krow, źož jo z Adelu krowy dojł a wokognuśa gluki dožywił.
Ale bur Štrus jo měł ze źowku druge plany, na žeden pad Adelu takemu chudlazoju za žeńsku daś. To wón Juroju kradu jasnje k wěsći dajo, grozy jomu a dawa mjenjej k jěźi. Situacija eskalěrujo, gaž głodny Jurij gromaźe ze swinjami žerjo z kóryta kulki a Štrusowa žeńska jogo pśi tom załapijo. Jurij wordujo z dwóra wugnany a ze słužby pušćony.
Adela skóro wujěźo do dalokego Lipska źěłat w manufakturje. Nježli pak roztyla źotej, zlubijotej sebje swěru. Połtera lěta jo wóna pšec, žedne listy za zdaśim njepišo a jo swójogo lubkego za zdaśim zabyła. Ga zrazom se wukopjo, až bur Kaspar Čech, pla kótaregož Jurij Ryćer něnto źěła, jo Adeline listy pśed Jurijom schował a njejo jomu dał dalej. Něnto buźo se bur Čech Adelinu braś. Ryćer cujo se zapšawym wobšuźony, a hyšći wěcej, dokulaž toś ten samy bur Čech jo póžycył wót njogo gulden, jo jen pśežrał a njejo kśěł swój dług wopłaśiś, twarźecy, až jo wón był kšadnjony. Jano Ryćer wě, až jo ten gulden dostał darjony wót fararja Cyža, aby se za njen dał wušyś nowy zec a zgło, aby mógł namšy w pórědnej drastwje pśed Boga stupiś.
Ako Adela z burom Cyžom na kjarmušu pśiźo, njamóžo se Jurij Ryćer z teju wobšudu wótnamakaś, a za tym ako ceły wejsański lud se na kjarmušy luštujo, doženjo wón na Štrusojc a Cyžojc dwór a pódpalijo jej. Za jogo njestatk caka na njogo skóro smjertny wusud.
Nowela jo pisana w rěcy, kótaruž jo Jurij Koch w swójej rodnej jsy Hórki/Horka w źiśetstwje póznał. Głowna wósoba nowele, pódpalowaŕ Jurij Ryćer, kótaregož su za jogo njestatk zasuźili k smjerśi, a rowno tak bur Štrus a bur Cyž (a teke kat), su wše historiske. „Ja pak som Juroju Ryćerjeju darił biografiju, kótaraž jo wóte mnjo wumyslona“. W mini-romanje Kocha powěda krowaŕ Ryćer bursku, jadnoru ale zrownju rědnu a jědernu rěc, kótaruž su njekubłane burja pjerwjej powědali w Kamjeńskich stronach. To se wótbłyšćujo w stilistice a leksice. Wěsta stilistiska pódobnosć k rěcy Hanza Njepile njejo pśewiźeś.
Wóno njejo znate, cogodla jo historiski Jurij Ryćer dwóry pódpalował, ale awtor nowele wě, až kužda njespšawnosć a njestatk ma swójo žrědło, za kótarymž se teke źinsa pśecesto njepšašamy, gaž suźimy wó njestatkarjach a jich njestatkach našogo casa. To pak by wótergi dejali – tak ako w paźe Jurija Ryćarja z Kochoweje nowele, kótaryž jo był sam wopor tych, kótarymž jo słužył a kótarež su z nim wót wšogo zachopjeńka kradu pó njecłowjesku wobchadali, za šklobu źaržali a jomu pšawo na gluku zapowěźeli. Z njepšawdosću, ako k njebju se kśika, su jogo k njestatkoju znuźili. Lazowarjeju jo na kuždy pad pódpalowarja luto, a wón łamjo sebje głowu gódajucy, chto ga jo how ten wopšawdny złostnik a chto wopor? Ta na prědne póglědnjenje kradu wótša granica jo rozmyta.
Su-li nejnowše Kochowe knigły zrownju naroźenje noweje legendy wó ludowem ryśarju, kenž pómsćijo se za swóju njegluku na złych a póžytnych a nježycnych luźach, kótarež su to sebje pópšawem zasłužyli? Wó ryśarju, z kótarymž ga móžo se naš lud identificěrowaś? Zawěsće su knigły zamóžne, taku legendu do žywjenja zbuźiś. „To ja njamogu groniś, lěc se z togo wuwijo nowa legenda. Aby to se stało, by mója nowela musała wjelgin znata byś a se do nimskeje rěcy pśestajiś“, měni Jurij Koch. Pótom pak jo pśiwdał, až nimskorěcna wersija „Kóńca dnja“ jo pśisamem gótowa, jano až žedno nakładnistwo njejo se hyšći namakało.
G. W.