Pó wójnje su w českich šulach wuknuli
Chóśebuske a Žylojske Domowinarje „na serbskich slědach“ w Českej
Jo južo wjele lět dobra tradicija, až wjelika Domowinska kupka Chóśebuz pśepšosyjo swójich cłonkow na zgromadny wulět z busom. Pśecej na głownej zgromaźinje zachopjeńk lěta se wó tom diskutěrujo, źo dej wjasć pśiducna zgromadna jězba. Wšake dej wóna cłonkam pón pśinjasć – wjasele, wjele nowego a rědnego, ale to se wě, teke wšake zajmne z historije a źinsajšnego žywjenja Serbow a teke susednego pólskego abo českego luda. A to se wě, až ma pśi takich wulětach serbska rěc swójo kšute městno. To wšykno jo se teke stało na lětosnej jězbje slědnu sobotu w septembrje, na kótarejž su se mimo Chóśebuskich Domowinarjow a jich swójźbnych teke wobźělili tak ako južo łoni žedne cłonki ze Žylojskeje kupki.
Pśi lěśojskem wjedrje jo se dał wjeliki bus 26. septembra ze pśisamem 50 luźimi ze Žylowa a pón wót Chóśebuskego Serbskego domu na bejnje dłujku drogu. Pśez Grodk, Wórjejce, Budyšyn a Lubij (Löbau) jo wjadła jězba pśez česku granicu do městaška Warnsdorf (na česki Varnsdorf, górnoserbski Warnoćicy). Nic, aby tam se dali zesłoźeś česke knedliki a piwo. Ně, ně, něco drugego jo tenraz Domowinskich luźi z Dolneje Łužyce tamkor wabiło! Městaško ned za granicu, w kótaremž bydli źinsa wokoło 14.000 luźi, ga jo był w zachadnosći a jo teke něnto na wšaki part wusko zwězane se Serbami. To wšo su kśěli Chóśebuske a Žylojske něnto tam na městnje „wuslěźiś“, a pó „serbskich slědach“ jo jich tam wjadł dwě góźinje dłujko Milan Hrabal, znaty česki basnikaŕ a wjeliki pśijaśel Serbow, kenž ga se južo wjele lět teke wobźělijo na Swěźenjach serbskeje poezije. W dobrej górnoserbskej rěcy jo wuwitał gósći z Dolneje Łužyce a jo jich nejpjerwjej pśepšosył do Měsćańskeje biblioteki. To cełe wjelike twarjenje su wence a nutśi docełego pśetwarili a modernizěrowali a zachopjeńk junija zasej wótcynili. Mjazy něźi 90.000 knigłami, 3500 CDjami a DVDjami a 800 casnikami a casopisami mogu se luźe z Warnsdorfa a wokoliny něco wubraś a wupóžycyś. Z wósebnym wjaselim a gjardy jo Milan Hrabal, kenž w tej bibliotece źěła, gósćam pokazał ten „serbski rožk“, kótaryž zewšym tak małki njejo. Maju tam šyroke pólice ze serbskimi knigłami a kniglickami – za wětšy źěl w górnoserbskej rěcy –, CDeje ze serbskeju muziku a serbske publikacije, mjazy kótarymiž su teke nejnowše wudaśa Nowego Casnika. „Gaž pśidu na pśikład šulske źiśi do biblioteki, pón jim to pśecej pokažu. Cytam prědne słowa ze serbskeje biblije, a pón su narske, kaka rěc to jo. Wóni ga to rozměju za wětšy źěl. Pón jim wulicujom, co to jo a to jo za młogich pón wšykno nowe, až něźi 50 kilomejtari dalej jo žywy mały słowjański lud“, jo gósćam powěźeł česki literat. Pśi tej góźbje jo k wěsći dał, až se tuchylu pśigótujo wósebny projekt mjazy Českeju a Sakskeju za lěta 2010 do 2012. We njom kśě wósebnje młodych luźi ze českich stron za granicu wopóznawaś z bliskimi łužyskimi stronami w Nimskej, a šulskich źiśi a młodostnych z Górneje Łužyce z historiju a źinsajšnym žywjenim českich susedow. K tomu budu wugótowaś młoge pśednoski, zgromadne zarědowanja, literarne wuběźowanja (Wettbewerbe) a druge, głownje w šulach. Do togo jo to serbske mócnje zapśěgnjone, jo gronił Milan Hrabal, kenž ze českego boka ten projekt, spěchowany wót EU, pśigótujo. Pśi tom wusko gromaźe źěła ze wšakimi serbskimi partnarjami – mjazy drugim ze Zwězkom serbskich wuměłcow.
Až jo Milan Hrabal wjelgin pilny a njewómucny „pisaŕ“ – teke to su gósći tam zgónili. Jo ga jim pokazał bejnu tšochu knigłow a kniglickow w českej a serbskej rěcy, kótarež jo sam pisał abo zestajił. Mjazy tymi nejnowšymi stej antologijia ze pśinoskami młodych serbskich awtorow a nowa publikacija wó žywjenju serbskeje mólarki a grafikarki Hanka Krawcec, ako jo wjele lět až do swójeje smjerśi 1990 bydliła we Warnsdorfje.
A jej a jeje nanoju Bjarnatoju Krawcoju, sławnemu serbskemu komponistoju (1861-1948), kótaregož štucki su teke w Dolnej Łužycy wjelgin znate a woblubowane, jo słušała dalšna stacija pśi pśebywanju w českem městašku. Bjarnat Krawc ga běšo pó tom, až běšo se w februarje lěta 1945 pśi bombaděrowanju jogo bydlenje we Drježdźanach (a z tym teke młoge kompozicije) znicyło, pśeśěgnuł do Warnsdorfa. Tam běchu jomu pśijaśele wobstarali bydlenje a teke penziju, aby měł pjenjeze za žywjenje. W lěśe 1948 jo wumrěł, a wopomnjeńska tofla pśi jogo domje, źož jo teke swóje slědne kompozicije spisał, na njogo spomina rowno tak droga, kótaraž nosy jogo mě. W měsćańskem muzeju, kótaryž se tuchylu rowno modernižerujo, jo za njogo a jogo źowku Hanka (1901-1990) teke wósebna wustajeńca załožona. „Wósebnje Hanka Krawcec jo źinsa hyšći we Warnsdorje wjelgin znata a pśipóznata, jo ga teke w našom cerkwinskem chorje sobu spiwała. Gaž ma wóna – abo teke jeje nan – swój smjertny źeń, pón laže na jeju rowje pśecej struski, a nichten tak pšawje njewě, chto jo je tam połožył“, jo Milan Hrabal wulicował. Teke gósći z Dolneje Łužyce su na taki part pśi Krawcowem rowje komponista a grafikarku wucesćili, rowno tak ako jogo žeńsku Almu (1874-1947) a jogo drugu źowku Rutu Marku Krawcec – Rawpowu, kótaraž jo była znata operowa spiwarka a muzikowa ceptarka (1890-1979). Teke wónej stej namakałej swój slědny wótpócynk w tom wjelikem familijowem rowje na kjarchobje we Warnsdorfje. Jim ku cesći su Chóśebuske a Žylojske zaspiwali serbsku hymnu…
Rowno tak zajmna jo była za woglědarjow dalšna stacija – ga woglěd we wjelikem domje něntejšnego měsćańskego „Biskupskego“ gymnaziuma. Toś to twarjenje jo měło w lětach pó wójnje – do lěta 1949 – wjeliki wuznam (Bedeutung) za Serbow. How a w dalšnyma šuloma we Warnsdorfje a Českej Lipje su serbske źowća a gólcy głownje z Górneje Łužyce wuknuli a se pśigótowali za pózdźejšy studium a źěło we Łužycy. Dogromady jo jich to było wokoło 250. Tśo z nich su cłonki Chóśebuskeje Domowinskeje kupki a za nich jo to było pó wušej 50 lětach zasejwiźenje z něgajšneju šulu w Českej: za Jurja Kocha, serbskego spisowaśela, a Moniku Słokowu, něgajšnu casnikarku – wobej stej wuknułej na serbskem gymnaziumje – a za Ludwiga Kolu, dłujkolětnego redaktora serbskego radija, kenž jo ako młoźeńc wuknuł na českej wikowańskej (Handels-) šuli. Za nich jo to było wósebne dožywjenje a domyslili su se na wšake, což su tegdy how a w internatach, źož su bydlili, dolabowali. Jurij Koch jo se pśi woglěźe w šulskej awli na to dopomnjeł, až jo how ako młody serbski wejsański gólc słyšał swój prědny koncert, źož su zagrali sławnu kompoziciju „Ma Vlast“ wót Smetany. A Monika Słokowa jo była wjelgin pógnuta, až jo mógała hyšći raz to wiźeś, źož jo pśed wušej 60 lětami wuknuła. Naše ceptarje su byli serbske a wjelgin dobre pedagogi – stej groniłej.
Wšykno to jo było za wětšy źěl wobźělnikow togo wulěta nowe a wjelgin zajmne. Pśi tom su wót Milana Hrabala dalej zgónili, až jo teke Mina Witkojc, ta znata dolnoserbska spisowaśelka a basnikarka, dlejšy cas pó wójnje žywa była we jsy blisko Warnsdorfa, a až su młoge serbske luźe how źěłali a pón teke how wóstali swójo cełe žywjenje. Jaden z nich – Michał Michałk – jo był samo česki mejstaŕ w boksowanju! Akle pśed dwěma lětoma jo wón wumrěł…
Wjelgin wutšobnje su se Chóśebuske a Žylojske pla českich gósćowarjow wuźěkowali a pón su se wudali na někotare a spódobne góźinki do bliskich Žytawskich (Zittauer) górinow, źož su wódychali a se wjaselili tej rědnej krajinje a pśiroźe.
H. A.